CORS Protokolları: GNSS CORS Şəbəkələrində İstifadə Olunan Əsas Məlumat və Rabitə Standartları
CORS protokolları GNSS CORS şəbəkələrinin işləmə mexanizmini təmin edən əsas məlumat və rabitə standartlarıdır. Müasir geodeziya və mühəndislik ölçmələrində santimetr səviyyəsində dəqiqlik əldə etmək üçün istifadə olunan CORS şəbəkələri yalnız sabit referans stansiyalarından ibarət deyil. Bu sistemlərin effektiv fəaliyyəti referans stansiyalar, serverlər və rover avadanlıqları arasında məlumat mübadiləsini təmin edən müxtəlif protokollara əsaslanır. Bu protokollar GNSS müşahidələrinin toplanması, emalı, korreksiya məlumatlarının yaradılması və istifadəçiyə çatdırılması proseslərinin bütün mərhələlərində mühüm rol oynayır.
CORS şəbəkəsinin əsas iş prinsipi ondan ibarətdir ki, daimi fəaliyyət göstərən referans stansiyalar peyk siqnallarını fasiləsiz şəkildə qəbul edir və öz dəqiq koordinatlarına əsaslanaraq GNSS siqnallarındakı xətaları müəyyən edir. Daha sonra bu məlumatlar mərkəzi serverlərdə emal olunur və rover istifadəçilərə korreksiya şəklində ötürülür. Bu prosesdə istifadə olunan ən vacib standartlardan biri RTCM-dir.
RTCM (Radio Technical Commission for Maritime Services) GNSS korreksiya məlumatlarının ötürülməsi üçün istifadə olunan beynəlxalq standart məlumat formatıdır. RTK və şəbəkə RTK sistemlərində referans stansiyadan roverə göndərilən düzəliş məlumatlarının böyük hissəsi RTCM formatında olur. RTCM peyk müşahidələrini, faza ölçülərini, pseudorange məlumatlarını, referans stansiya koordinatlarını və digər texniki məlumatları standartlaşdırılmış formada kodlayır. RTCM-in əsas üstünlüyü müxtəlif istehsalçıların GNSS avadanlıqları arasında uyğunluğu təmin etməsidir. Məsələn, bir istehsalçının referans stansiyası tərəfindən yaradılan RTCM məlumatı başqa istehsalçının rover cihazı tərəfindən qəbul edilə və emal oluna bilər. Bu səbəbdən RTCM hazırda CORS şəbəkələrində universal standart kimi qəbul edilir.
RTCM məlumatlarının roverə çatdırılması üçün isə əsasən NTRIP protokolundan istifadə olunur. NTRIP (Networked Transport of RTCM via Internet Protocol) RTCM və digər GNSS korreksiya məlumatlarının internet vasitəsilə ötürülməsi üçün nəzərdə tutulmuş kommunikasiya protokoludur. Əvvəllər RTK sistemlərində korreksiya məlumatları radio modemlər vasitəsilə ötürülürdüsə, müasir CORS şəbəkələrində bu proses internet üzərindən həyata keçirilir. NTRIP sistemində referans stansiyalar və ya emal serverləri korreksiya məlumatlarını NTRIP caster adlanan mərkəzi serverə göndərir, rover istifadəçilər isə mobil internet və ya digər internet bağlantısı vasitəsilə bu caster-ə qoşularaq lazım olan məlumat axınını qəbul edirlər. Bu yanaşma radio əlaqə məsafəsi məhdudiyyətlərini aradan qaldırır və geniş ərazilərdə RTK xidmətlərinin göstərilməsini mümkün edir.
CORS şəbəkələrində istifadə olunan digər vacib anlayışlardan biri VRS-dir. VRS (Virtual Reference Station) şəbəkə RTK texnologiyası olub rover istifadəçinin yerləşdiyi mövqeyə yaxın virtual referans stansiya yaradılması prinsipinə əsaslanır. Ənənəvi RTK üsulunda rover ilə baza stansiyası arasındakı məsafə artdıqca korreksiya dəqiqliyi azalır, çünki atmosfer və orbital səhvlər məkan üzrə dəyişir. VRS texnologiyası bu problemi aradan qaldırmaq üçün birdən çox CORS stansiyasının məlumatlarını analiz edir və roverin yaxınlığında yerləşirmiş kimi virtual referans stansiya yaradır. Nəticədə rover sanki bir neçə yüz metr və ya bir neçə kilometr məsafədə baza stansiyası varmış kimi yüksək dəqiqlikli korreksiya əldə edir. Bu metod uzun baseline problemlərini azaldır və daha stabil RTK FIX həlli təmin edir.
Şəbəkə RTK sistemlərində istifadə olunan digər metodlardan biri MAC-dir (Master Auxiliary Concept). Bu üsulda roverə yalnız bir virtual baza təqdim edilmir; əksinə, bir əsas stansiya və bir neçə yardımçı stansiyanın müşahidə məlumatları ötürülür. Rover bu məlumatlardan istifadə edərək interpolasiyanı özü aparır və daha dəqiq nəticə əldə edir. MAC xüsusilə yüksək dəqiqlik və şəbəkə elastikliyi tələb olunan sistemlərdə tətbiq edilir və bəzi istehsalçıların ekosistemində geniş istifadə olunur.
Bəzi CORS sistemlərində RTCM-dən başqa proprietary korreksiya formatları da istifadə edilə bilər. Bunlardan ən məşhuru Trimble tərəfindən hazırlanmış CMR (Compact Measurement Record) formatıdır. CMR, CMR+ və CMRx kimi variasiyaları mövcuddur və əsasən Trimble avadanlıqları arasında məlumat ötürülməsi üçün istifadə olunur. Lakin bu formatlar açıq standart olmadığı üçün universal uyğunluq baxımından RTCM qədər geniş yayılmamışdır.
NTRIP sistemində istifadəçilərin qoşulduğu hər bir korreksiya axını xüsusi bir mountpoint adı ilə təqdim olunur. Mountpoint NTRIP caster daxilində mövcud olan fərqli məlumat axınlarını identifikasiya edən addır. Məsələn, istifadəçi VRS, MAC və ya tək baza korreksiyası almaq üçün uyğun mountpoint seçməlidir. Düzgün mountpoint seçimi rover cihazının dəstəklədiyi formatlara, istifadə edilən GNSS sistemlərinə və istənilən RTK metoduna uyğun olmalıdır.