ITRF nədir?
ITRF (International Terrestrial Reference Frame) — yəni Beynəlxalq Yerüstü Koordinat Sistemi, müasir dünyanın görünməz, lakin ən vacib "xətkeşidir". İstər cibinizdəki naviqasiya, istərsə də qitələrin hərəkətini izləyən elmi araşdırmalar olsun, hamısı ITRF-ə borcludur.
Gəlin bu mürəkkəb, lakin maraqlı sistemin dərinliklərinə enək.
Yer kürəsi sabit bir kürə deyil. O, daim hərəkətdədir: tektonik tavalar sürüşür, qütblər titrəyir, okean səviyyəsi dəyişir. Əgər biz Yerdəki bir nöqtəni dəqiq təsvir etmək istəyiriksə, bizə zamanla dəyişməyən, qlobal bir koordinat sistemi lazımdır. ITRF məhz budur: Yerin mərkəzinə bağlanan, santimetr dəqiqliyi ilə işləyən dördölçülü (X, Y, Z və zaman) bir çərçivədir.
Soruşa bilərsiniz niyə "Zaman"?
Çünki bu gün ölçdüyümüz koordinat, tektonik hərəkətlər səbəbindən 10 il sonra eyni olmayacaq. ITRF hər bir nöqtənin yalnız yerini deyil, həm də hansı istiqamətə və hansı sürətlə hərəkət etdiyini hesablayır.
1980-ci illərin sonuna doğru kosmik geodeziya (VLBI, SLR və s.) sürətlə inkişaf etdi və müxtəlif ölkə və agentliklərin koordinat sistemlərini vahid, stabil, yüksək dəqiqlikli qlobal çərçivədə birləşdirmək ehtiyacı yarandı. Bu ehtiyacın institusional cavabı IERS-in (International Earth Rotation and Reference Systems Service) yaradılması oldu (1988). IERS-in əsas missiyalarından biri də Yer (ITRF) və səma (ICRF) referens çərçivələrini təmin etmək və Yer fırlanması parametrləri ilə əlaqələndirməkdir. Daha sonra IUGG-nin 1991-ci il qətnaməsi ilə ITRS-in tərifi və konseptual çərçivəsi rəsmiləşdirildi; ITRF isə bu sistemin real ölçmələr əsasında reallaşdırılması kimi formalaşdı.
ITRF “bir dəfə qurulub bitən” sistem deyil. Yer səthi tektonika, zəlzələlərdən sonra deformasiya, yüklənmə effektləri (atmosfer, okean, hidroloji kütlələr), həmçinin ölçü texnologiyalarının yenilənməsi səbəbilə ITRF müntəzəm yenilənir.
ITRF2014: Uzun müddət standart olaraq qaldı.
ITRF2020: Hazırda ən müasir və ən dəqiq versiyadır. O, Yerin qeyri-xətti hərəkətlərini (məsələn, zəlzələlərdən sonrakı deformasiyaları) daha yaxşı modelləşdirir.
ITRF tək bir cihazın yox, dörd fərqli kosmik geodeziya texnologiyasının birləşməsindən yaranır. Bu texnologiyalar dünyanın müxtəlif yerlərindəki yüzlərlə stansiyada quraşdırılıb:
GNSS (Qlobal Peyk Naviqasiya Sistemləri): GPS, GLONASS, Galileo kimi sistemlər vasitəsilə minlərlə nöqtənin daimi izlənilməsi. Hər yeni versiya əvvəlkindən daha dəqiqdir.
VLBI (Very Long Baseline Interferometry): Uzaq qalaktikalardakı kvazarlardan (radio dalğaları) gələn siqnalları tutan nəhəng antennalar. Bu, sistemin kosmosdakı mütləq istiqamətini təyin edir.
SLR (Satellite Laser Ranging): Peyklərə lazer şüaları göndərib geri qayıtma vaxtını ölçməklə Yerin kütlə mərkəzini təyin edir.
DORIS: Peyk trayektoriyalarını və yer stansiyalarını təyin etmək üçün istifadə olunan xüsusi fransız radio sistemidir.