Qapalı və Açıq Poliqon Gedişləri
Geodeziya və topoqrafiya işlərində koordinat əsaslandırmasının yaradılması ən vacib mərhələlərdən biridir. Tikinti sahələrinin planlanması, topoqrafik planların hazırlanması, yol və kommunikasiya layihələrinin icrası zamanı ölçmələrin düzgün aparılması üçün etibarlı geodeziya şəbəkəsi tələb olunur. Bu şəbəkələrin yaradılmasında isə ən geniş istifadə olunan üsullardan biri poliqon gedişləridir.
Poliqon gedişi dedikdə, müəyyən məntəqələr arasında ardıcıl ölçülər aparılaraq yeni nöqtələrin koordinatlarının hesablanması başa düşülür. Bu ölçmələr zamanı əsasən üfüqi bucaqlar və məsafələr ölçülür, daha sonra isə koordinatlar hesablanır. Poliqon gedişləri geodeziyada həm klassik teodolit ölçmələrində, həm də müasir elektron taxeometr və GNSS sistemləri ilə aparılan işlərdə geniş tətbiq olunur.
Poliqon gedişləri əsasən iki növə bölünür: açıq poliqon gedişi və qapalı poliqon gedişi. Hər iki üsulun özünəməxsus xüsusiyyətləri, üstünlükləri və tətbiq sahələri vardır.
Açıq Poliqon Gedişi
Açıq poliqon gedişi başlanğıc nöqtəsindən başlayaraq başqa bir nöqtədə bitən və başlanğıca geri qayıtmayan poliqon növüdür. Bu tip gedişlər əsasən uzun xətti obyektlərin ölçülməsi zamanı istifadə edilir. Yol layihələri, kanal xətləri, boru kəmərləri, elektrik xətləri və digər uzanan infrastrukturlar üçün açıq poliqon daha uyğun hesab olunur.
Sadə formada açıq poliqon aşağıdakı kimi təsəvvür edilə bilər:
Açıq poliqon gedişlərinin əsas üstünlüyü onların tətbiq rahatlığıdır. Xüsusilə uzun məsafəli layihələrdə bu üsul ölçmələrin daha sürətli aparılmasına imkan verir. Tikinti və yol layihələrində mühəndislər çox vaxt marşrut boyunca ardıcıl nöqtələr quraraq ölçmə işlərini davam etdirirlər.
Lakin açıq poliqonun müəyyən çatışmazlıqları da vardır. Ən böyük problem ölçmə səhvlərinin yoxlanılmasının çətin olmasıdır. Çünki gediş qapanmadığı üçün koordinat səhvini birbaşa müəyyən etmək mümkün olmur. Ölçmələrdə yaranan kiçik xətalar ardıcıl şəkildə toplanaraq son nöqtədə böyük fərqlər yarada bilər. Buna görə açıq poliqonlarda yüksək dəqiqlik tələb olunan işlərdə əlavə yoxlama ölçüləri aparılması tövsiyə edilir.
Qapalı Poliqon Gedişi
Qapalı poliqon gedişi isə başlanğıc nöqtəsinə geri qayıdan və ya koordinatı məlum başqa bir nöqtədə bağlanan poliqon növüdür. Bu üsul geodeziyada daha etibarlı və dəqiq hesab olunur. Xüsusilə tikinti sahələrinin planlanması, topoqrafik çəkilişlər və koordinat əsaslandırma şəbəkələrinin yaradılmasında qapalı poliqonlardan geniş istifadə edilir.
Sadə qapalı poliqon aşağıdakı formada olur:
Bu sxemdə ölçmələr yenidən başlanğıc nöqtəsinə qayıdır və beləliklə qapanma əldə edilir.
Qapalı poliqonun əsas üstünlüyü ölçmə səhvlərinin yoxlanılmasının mümkün olmasıdır. Ölçmələr tamamlandıqdan sonra hesablanan koordinatlar başlanğıc koordinatları ilə müqayisə edilir. Əgər fərq yaranırsa, bu fərq qapanma səhvi adlanır. Qapanma səhvi vasitəsilə ölçmələrin dəqiqliyi qiymətləndirilir və lazım gəldikdə səhvlər paylanaraq düzəlişlər edilir.
Qapanma səhvinin hesablanması geodeziyada çox vacib mərhələdir. Əgər qapanma səhvi normativ həddən artıq olarsa, ölçmələr yenidən yoxlanılmalı və ya təkrar aparılmalıdır. Qapalı poliqonlar daha yüksək dəqiqlik verdiyinə görə mühəndis-geodeziya işlərində daha geniş istifadə olunur. Böyük tikinti layihələrində bina oxlarının verilməsi, deformasiya müşahidələri və topoqrafik planların hazırlanması zamanı qapalı poliqon əsas üsullardan biri hesab edilir. Bu üsulun çatışmazlıqları isə ölçmə müddətinin daha uzun olması və hesablamaların nisbətən mürəkkəbliyidir. Lakin müasir proqram təminatları və elektron taxeometrlər bu prosesi xeyli sadələşdirir.