Xəritələrin Nomenklaturası
Yer səthinin hüdudsuz və mürəkkəb relyefini vərəq xəritələrə köçürərkən qarşıya çıxan ən böyük problem, bu xəritələrin sistemləşdirilməsi və axtarışının asanlaşdırılmasıdır. Bu problemi həll edən elmi-texniki sistem xəritələrin nomenklaturası adlanır. Bütün topoqrafik xəritələrin nomenklatura sistemi 1:1 000 000 (bir milyonluq) miqyaslı beynəlxalq xəritə xətti üzərində qurulub. Digər bütün irimiqyaslı xəritələr (1:100 000, 1:50 000 və s.) öz başlanğıcını bu milyonluq xəritədən götürür. Ekvatordan qütblərə doğru hər 4 dərəcədən bir paralellər çəkilir. Ekvatordan şimala və cənuba doğru bu qurşaqlar Latın əlifbasının baş hərfləri ilə (A, B, C, D, ..., V) işarələnir. Qrinviç meridianından şərqə doğru (saat əqrəbinin hərəkəti istiqamətində) hər 6 dərəcədən bir meridianlar çəkilir. Cəmi 60 sütun mövcuddur. İşarələnmə Qrinviçdən başladığı üçün, 1-ci sütun 0-6 dərəcə şərq uzunluğu arasını əhatə edir. Məsələn, K-39 indeksi müəyyən coğrafi ərazini ifadə edən 1:1 000 000 miqyaslı topoqrafik xəritə vərəqidir.
Bu sistem bütün digər miqyaslı xəritələrin əsasını təşkil edir. Daha böyük miqyaslı xəritələr həmin milyonluq vərəqlərin hissələrə bölünməsi yolu ilə əldə edilir. Beləliklə, müxtəlif miqyaslı xəritələr arasında qarşılıqlı əlaqə qorunub saxlanılır.
1:500 000 miqyaslı xəritələr əldə edilərkən 1:1 000 000 miqyaslı vərəq dörd bərabər hissəyə bölünür və hissələr A, B, C və D hərfləri ilə işarələnir. Məsələn, K-39-A və ya K-39-B indeksləri həmin böyük vərəqin müəyyən hissələrini göstərir.
1:200 000 miqyaslı xəritələr hazırlanarkən milyonluq vərəq 36 hissəyə ayrılır və bu hissələr sətirlər üzrə soldan sağa, yuxarıdan aşağıya doğru Roma rəqəmləri ilə (I-dən XXXVI-ya qədər) nömrələnir. Nəticədə K-38-I, K-38-XII, K-38-XXXVI kimi nomenklaturalar meydana çıxır. Bu miqyas regional layihələndirmə və müxtəlif mühəndis işləri üçün geniş istifadə olunur.
1:100 000 miqyaslı xəritələr isə geodeziya və mühəndis-axtarış işlərində ən çox istifadə olunan xəritələrdən hesab edilir. Bu zaman bir milyonluq xəritə 144 hissəyə bölünür və hər bir hissəyə nömrə verilir. Məsələn, K-39-123 nomenklaturası müəyyən bir 1:100 000 miqyaslı xəritəni ifadə edir.
Daha böyük miqyaslı xəritələr əldə etmək üçün bölünmə prosesi davam etdirilir. 1:50 000 miqyaslı xəritələr 1:100 000 miqyaslı vərəqin dörd hissəyə bölünməsi nəticəsində alınır və A, B, C, D hərfləri ilə işarələnir. Beləliklə, K-39-123-A nomenklaturası formalaşır.
1:25 000 miqyaslı xəritələr hazırlanarkən isə 1:50 000 miqyaslı vərəq yenidən dörd hissəyə bölünür və kiçik latın hərfləri ilə işarələnir. Məsələn, K-39-123-A-a indeksi müəyyən bir 1:25 000 miqyaslı xəritəyə aiddir.
Topoqrafik planların hazırlanmasında geniş istifadə olunan 1:10 000 və daha böyük miqyaslı xəritələr də əvvəlki nomenklatura sisteminin davamı kimi formalaşdırılır. Bu ardıcıllıq sayəsində müxtəlif miqyaslı xəritələr arasında əlaqə itmir və istifadəçi lazım olduqda bir miqyasdan digərinə rahat keçid edə bilir.
zərbaycanda uzun illər ərzində keçmiş SSRİ dövründə qəbul edilmiş topoqrafik nomenklatura sistemi tətbiq olunmuşdur. Hazırda müxtəlif dövlət qurumlarında, layihə təşkilatlarında və arxivlərdə saxlanılan topoqrafik xəritələrin böyük əksəriyyəti məhz həmin sistemə əsasən indeksləşdirilmişdir. Buna görə də geodeziya mühəndisləri, kartoqraflar və tələbələr nomenklatura qaydalarını yaxşı bilməlidirlər.